12/10/2026
Một hạt Arabica không bắt đầu câu chuyện ở quầy trưng bày hay trong chiếc tách sứ. Câu chuyện bắt đầu từ lúc người trồng chọn cành giữ lại, nhìn màu quả để quyết định ngày hái, rồi tính cách phơi và bảo quản sao cho hương vị không mất đi trên đường từ nương về xưởng. Tại Lễ hội Cà phê Sơn La lần thứ II, những công việc thường ngày ấy bước ra thành một chủ đề chung: người trồng phải được nhìn thấy, được lắng nghe và được ghi nhận trong chính hành trình nâng giá trị cà phê.
Ngày 12/10, Hội thi “Nhà nông đua tài” quy tụ tám đội, mỗi đội gồm 10 nông dân tiêu biểu, đến từ Muổi Nọi, Chiềng Mung, Mường Chanh, Phiêng Pằn, Púng Bánh, Chiềng Mai, Nậm Lầu và phường Chiềng Cơi. Hoạt động được tổ chức tại hai không gian: vườn cà phê của Công ty CP Phúc Sinh Sơn La ở xã Chiềng Mung và sân khấu Quảng trường Tây Bắc. Tại vườn, các phần thi gắn trực tiếp với thao tác và kỹ thuật; trên sân khấu, nông dân giới thiệu địa phương và kể kinh nghiệm sản xuất. Cách bố trí này đặt kiến thức ở cả nơi nó được áp dụng và không gian công chúng có thể lắng nghe.
Hội thi đưa tri thức của người trồng đến gần hơn với công chúng.
Từ vườn cây lên sân khấu, kinh nghiệm được gọi thành tên
Với chủ đề “Phát triển cà phê bền vững theo hướng sinh thái”, hội thi kết hợp bốn nội dung: “Lời chào nhà nông”, “Nghe nông dân nói”, “Nhà nông thông minh” và “So tài nhà nông”. Hai phần giới thiệu và chia sẻ dành không gian để các đội kể về địa phương, kinh nghiệm sản xuất và cách chế biến; phần kiến thức đặt kỹ thuật canh tác trước những yêu cầu bền vững; phần thực hành đưa người dự thi vào vườn, nơi kỹ năng thu hái có thể được đánh giá bằng quy tắc cụ thể. Người trồng vì thế vừa là người kể chuyện về vùng cà phê của mình, vừa là người trực tiếp làm chủ những thao tác quyết định chất lượng nguyên liệu.
Phần “Nhà nông thông minh” tổ chức hai lượt, mỗi lượt bốn đội. Mỗi đội cử năm thành viên; một đại diện bốc thăm bộ 10 câu hỏi, trả lời trong tối đa 30 giây cho từng câu; tổng điểm tối đa 30. Câu hỏi đi từ kỹ thuật trồng, chăm sóc, bón phân, thu hái, sơ chế đến tiêu chuẩn VietGAP và yêu cầu chống mất rừng EUDR của Liên minh châu Âu. Cách ra đề gắn kiến thức tại vườn với đòi hỏi hồ sơ và quy trình mà thị trường xuất khẩu ngày càng quan tâm.
Ở phần “So tài nhà nông”, tốc độ được đặt cạnh nguyên tắc giữ chất lượng. Tám đội chia làm hai lượt, mỗi lượt bốn đội; mỗi đội cử năm người, hái thủ công trong 20 phút trên lô được bốc thăm. Quả thu hoạch phải chín hoàn toàn, không lẫn quả xanh, đất đá, lá hay cành; thí sinh không được rung cây hoặc bẻ cành. Ban giám khảo chấm cả cách phân công, thao tác, sản lượng, việc bảo vệ cây và xử lý quả sau thu hoạch. Vì vậy, phần thi không thưởng cho tốc độ bằng mọi giá: kết quả còn phụ thuộc vào độ sạch của quả và cách người thi giữ vườn cây.
Phần thi “Vườn cà phê đẹp” đưa 13 hộ có vườn tập trung từ 1,2 đến 3,5 ha vào cùng một thang đánh giá: 100 điểm chia thành tám nhóm tiêu chí. Ban tổ chức xem xét cách tỉa cành, tạo tán, quản lý sâu bệnh tổng hợp (IPM), duy trì thảm phủ để hạn chế xói mòn trên đất dốc, cân đối dinh dưỡng, thiết kế và mật độ cây, năng suất đi cùng chất lượng quả, tái sử dụng phụ phẩm, nhật ký sản xuất và truy xuất bằng mã QR. Quy mô và thang điểm làm rõ phạm vi đánh giá; các tiêu chí cho thấy “vườn đẹp” được hiểu theo sức khỏe cây trồng và độ bền của cả hệ thống canh tác, không chỉ theo hình thức hoặc sản lượng cao trong một vụ.
Việc đưa nhật ký và mã truy xuất vào tiêu chí nối công việc ở vườn với yêu cầu của người mua. Mã QR chỉ giúp kiểm chứng khi dữ liệu được ghi đầy đủ, cập nhật theo lô và tương ứng với thực hành sản xuất. Giữ thảm phủ, cân đối dinh dưỡng, quản lý sâu bệnh và xử lý phụ phẩm cũng là những việc có thể quan sát, ghi nhận qua từng vụ. Bộ tiêu chí vì thế không chỉ chọn một khu vườn đẹp; nó chỉ ra kỹ năng và hồ sơ cần duy trì để chất lượng của mỗi lô cà phê có thể giải trình rõ ràng.
Một ví dụ cụ thể nằm ở bản Mảy, xã Mường Chanh, nơi vườn cà phê của anh Lường Văn Chiếu tham gia phần thi vườn đẹp. Mô hình duy trì thảm cỏ che gốc, bố trí hàng cây hợp lý và tận dụng phân chuồng để cải tạo đất sau khi được hướng dẫn kỹ thuật. Những lựa chọn ấy hướng tới tán cây thông thoáng, hạn chế đất trống và nuôi quả đồng đều hơn. Người trồng đưa vườn đi thi để đối chiếu cách chăm sóc và học thêm từ các mô hình khác. Từ một thửa vườn cụ thể, các tiêu chí về che phủ, dinh dưỡng và chăm sóc hiện ra như những việc làm hằng vụ, có thể kiểm tra trên cây và trong cách người trồng ghi chép.
Chọn quả, phân loại và sơ chế là những mắt xích quyết định chất lượng nguyên liệu.
Phát triển vùng cà phê phải đi cùng sinh kế
Sơn La hiện có hơn 44.000 ha cà phê; sản lượng cà phê nhân năm 2026 ước gần 51.000 tấn. Trên nền sản xuất đó, tỉnh đã xây dựng các vùng ứng dụng công nghệ cao, chuỗi liên kết giữa người trồng với hợp tác xã và doanh nghiệp, đồng thời phát triển cà phê đặc sản. Chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La” được xác lập từ năm 2017, mở thêm cơ sở để nhận diện nguồn gốc sản phẩm. Quy mô ấy cho thấy Arabica đã trở thành một ngành hàng quan trọng; đồng thời cũng đặt ra câu hỏi khó hơn: phần giá trị tăng thêm được chia về tới vườn cây bằng cách nào?
Với hộ trồng, phát triển bền vững chỉ có ý nghĩa khi tiêu chuẩn mới giúp sản phẩm bán được tốt hơn, chi phí chăm sóc và tuân thủ nằm trong khả năng, còn thu nhập đủ để gia đình tiếp tục đầu tư cho vườn. Cà phê cần được thu hái đúng độ chín, sơ chế phù hợp và bảo quản tốt; nhưng để làm được điều đó, người trồng cần thông tin kỹ thuật rõ ràng, đầu mối thu mua ổn định, vật tư phù hợp và cơ chế liên kết đủ tin cậy. Nếu mỗi mắt xích hoạt động riêng lẻ, chất lượng mà nông dân tạo ra sẽ khó chuyển thành mức giá tương xứng.
Trong đêm khai mạc ngày 10/10, tỉnh vinh danh và tặng bằng khen cho 10 hộ có thành tích trong sản xuất, thâm canh cà phê. Nhiều hộ trong nhóm được biểu dương có diện tích từ 2 đến 6,5 ha, sản lượng hàng chục tấn cà phê nhân mỗi năm và thu nhập sau khi trừ chi phí từ hàng trăm triệu đồng đến hơn 1,5 tỷ đồng. Một số hộ còn tạo việc làm cho lao động địa phương và chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật cho các hộ khác. Đây là kết quả được ghi nhận ở nhóm hộ được tuyên dương, không phải mức thu nhập đại diện cho tất cả người trồng. Gắn sự ghi nhận với diện tích, sản lượng, thu nhập và việc làm cho thấy sinh kế là một phần của câu chuyện chất lượng: người trồng cần có kỹ thuật, đầu ra và thu nhập đủ để tiếp tục đầu tư cho vườn.
Một cuộc thi khép lại, việc học hỏi cần tiếp tục
Những yêu cầu về truy xuất, chất lượng đồng đều và sản xuất thân thiện với môi trường đang trở thành điều kiện để cà phê đi xa hơn. Điều ấy đòi hỏi vườn cây khỏe, cách làm được ghi chép, nguồn nguyên liệu có thể nhận diện và sự phối hợp lâu dài giữa hộ dân, hợp tác xã, doanh nghiệp cùng cơ quan chuyên môn. Hội thi có thể tạo ra một ngày gặp gỡ và lan tỏa kiến thức; phần việc quyết định là duy trì tập huấn, kết nối thu mua và giúp người trồng thấy rõ lợi ích khi thay đổi quy trình.
Arabica Sơn La có nhiều điều để kể: khí hậu vùng cao, sắc màu văn hóa, hương vị riêng và khát vọng bước vào thị trường rộng hơn. Nhưng trung tâm của câu chuyện vẫn là người chăm cây qua nắng mưa, người chọn quả lúc chín, người gìn giữ chất lượng sau thu hoạch. Từ tám đội bước vào cuộc đua tài đến những hộ được xướng tên trong đêm khai mạc, lễ hội gửi đi một thông điệp giản dị: muốn nâng tầm cà phê, trước hết phải nâng niu tri thức và sinh kế của người làm ra nó.